Czy to w ogóle działa
To pytanie pada zwykle w połowie pierwszej rozmowy, trochę zaczepnie, trochę przepraszająco, i częściej zadają je mężczyźni.
„No dobrze, ale czy to w ogóle działa?”
Lubię je. Jest uczciwe i zasługuje na równie uczciwą odpowiedź, więc podam najpierw liczby, a potem powiem, czego te liczby nie mówią. To drugie jest ważniejsze i znacznie rzadziej się o tym pisze.
Co pokazuje przegląd badań
W 2022 roku w „Journal of Humanistic Psychology” ukazała się pierwsza całościowa meta-analiza skuteczności terapii w nurcie Analizy Transakcyjnej, obejmująca czterdzieści jeden badań klinicznych.
W porównaniu z grupami kontrolnymi efekty były umiarkowane do dużych: poczucie własnej skuteczności 0,88, dobrostan 0,85, stany Ja 0,70, funkcjonowanie społeczne 0,69, objawy 0,61. Dla porządku, bo te liczby same z siebie nic nie mówią osobie spoza branży: w badaniach tego typu wartość 0,5 przyjmuje się umownie za efekt średni, a 0,8 za duży.
Ciekawsze od tego, ile, jest to, dlaczego
Autorzy sprawdzili też, co przewiduje poprawę, i to jest dla mnie najważniejsza część pracy.
Zmiana objawowa była przewidywana przez cztery czynniki: poprawę w zakresie elastyczności i adekwatności używania różnych stanów Ja (stan Rodzic, Dorosły i Dziecko), poczucia własnej skuteczności, funkcjonowania społecznego oraz relacji między klientem a osobą prowadzącą. Te cztery czynniki wyjaśniały od 27 do 43 procent zmiany, a skuteczniejsze okazały się te oddziaływania, które zawierały systematyczną diagnozę, wyraźne etapy pracy, psychoedukację i doświadczeniowy charakter pracy.
Mówiąc krótko: terapia działa w dużej mierze przez relację, przez odzyskiwanie poczucia wpływu i przez zrozumienie własnych wzorców.
Nie działa przez rady. To jest ta różnica, o którą chodzi, kiedy ktoś mówi, że już próbował i nie pomogło, a po dopytaniu okazuje się, że dostał listę rzeczy do zrobienia i poczucie winy, że ich nie zrobił, albo że je zrobił niewłaściwie.
Dlaczego ostrożność z liczbami jest tu na miejscu
Zespół z Uniwersytetu imienia Adama Mickiewicza w Poznaniu opublikował w 2026 roku przewodnik dla praktyków o tym, jak czytać badania nad skutecznością terapii. Trzy rzeczy z niego są ważne także dla osoby, która dopiero wybiera się po pomoc.
Po pierwsze, badania dzielą się na dwa rodzaje: jedne sprawdzają metodę w warunkach kontrolowanych, drugie w zwykłej praktyce gabinetowej. Odpowiadają na inne pytania i pełny obraz daje dopiero połączenie jednego z drugim.
Po drugie, samo ustąpienie objawów nie wystarcza jako miara powodzenia. Liczy się zmiana istotna klinicznie, czyli także ta, którą człowiek zauważa u siebie w relacjach i w jakości życia. Objaw może zniknąć, a życie zostać dokładnie takie samo.
Po trzecie, i to zdanie warto zapamiętać: żadna terapia i żaden terapeuta nie są skuteczni wobec wszystkich trudności. Autorki piszą wprost, że mechaniczne stosowanie zaleceń wyprowadzonych wyłącznie z danych bywa ryzykowne, a tolerowanie niepewności nazywają jedną z podstawowych kompetencji w tym zawodzie.
Czego te liczby nie mówią o Tobie
Nie mówią, że zadziała u Ciebie, bo meta-analiza opisuje średnią z wielu badań, a Ty nie jesteś średnią. Jak włożysz jedną rękę do lodu, a drugą do wrzątku to nie jest komfort termiczny.
Nie mówią też, ile to potrwa, bo różne trudności i ich kompilacje wymagają różnej długości oddziaływań i nie da się z nich wyprowadzić matematycznie liczby spotkań.
I rzecz najważniejsza: skuteczność zależy w dużej mierze od relacji, a relacji nie da się zagwarantować z góry — żadnym dyplomem, żadną liczbą i żadną rekomendacją. Dlatego pierwsze spotkanie służy między innymi temu, żeby sprawdzić, czy da się ją zbudować.
Liczby są przesłanką. Nie są obietnicą.
Co możesz sprawdzić samodzielnie, zanim komuś zaufasz
- Czy osoba, do której idziesz, ukończyła szkołę psychoterapii i w jakim nurcie
- Czy poddaje swoją pracę superwizji
- Czy należy do towarzystwa, które ma kodeks etyczny i tryb skargi
- Czy mówi wprost, czego nie robi
Ostatni punkt jest najbardziej niedoceniany, a mówi najwięcej. Osoba, która potrafi powiedzieć, w czym nie pomoże, zwykle bardzo dobrze wie, w czym pomaga.
Tu nawiążę do tego, co denerwuje mnie w tej branży najbardziej. Ktoś, kto obiecuje skuteczność w każdej sprawie, w kilka tygodni i bez wchodzenia w cokolwiek trudnego, nie sprzedaje terapii. Sprzedaje ulgę od podejmowania decyzji, a to bywa bardzo kuszące i zwykle kosztuje znacznie więcej niż te wydane pieniądze – rozczarowanie, utknięcie, złudną nadzieję, że się coś „naprawiło” podczas gdy nasz stan się często pogarsza, zamiast ulegać poprawie.
Najczęstsze pytania
Tak. W 2022 roku w „Journal of Humanistic Psychology” ukazała się pierwsza całościowa meta-analiza obejmująca czterdzieści jeden badań klinicznych. Wielkości efektu wobec grup kontrolnych wyniosły: poczucie własnej skuteczności 0,88, dobrostan 0,85, stany Ja 0,70, funkcjonowanie społeczne 0,69, objawy 0,61.
Autorzy meta-analizy wskazali cztery predyktory poprawy objawowej: zmianę w zakresie dostępu do stanów Ja, poczucia własnej skuteczności, funkcjonowania społecznego oraz relacji między klientem a osobą prowadzącą. Wyjaśniały one od 27 do 43 procent zmiany.
Nie. Meta-analiza opisuje średnią z wielu badań. Autorki przewodnika po badaniach nad skutecznością z Uniwersytetu imienia Adama Mickiewicza w Poznaniu podkreślają, że wyniki trzeba łączyć z oceną kliniczną i preferencjami samego pacjenta, a mechaniczne stosowanie zaleceń wyprowadzonych wyłącznie z danych bywa ryzykowne. Żadna terapia i żaden terapeuta nie są skuteczni wobec wszystkich trudności.
Warto zapytać o ukończoną szkołę psychoterapii i nurt pracy, o to, czy praca jest poddawana superwizji, oraz o przynależność do towarzystwa z kodeksem etycznym i trybem skargi. Dobrym sygnałem jest też umiejętność powiedzenia, w czym dana osoba nie pomoże.
Źródła
- Vos J., van Rijn B. (2022). The Effectiveness of Transactional Analysis Treatments and Their Predictors: A Systematic Literature Review and Explorative Meta-Analysis. Journal of Humanistic Psychology. DOI 10.1177/00221678221117111.
- Vos J., van Rijn B. (2021). The Evidence-Based Conceptual Model of Transactional Analysis. Transactional Analysis Journal 51(2).
- Jańczak M.O., Cierpiałkowska L., Górska D. (2026). O wdrażaniu praktyki opartej na dowodach i tolerowaniu niepewności w psychoterapii — praktyczny przewodnik. Psychiatria i Psychologia Kliniczna 26(2). DOI 10.15557/PiPK.2026.0015. Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu.
Magister pedagogiki resocjalizacyjnej, absolwentka Centrum Analizy Transakcyjnej - CAT, członkini PTAT i EATA. Pracuję terapeutycznie w nurcie Analizy Transakcyjnej, pod regularną superwizją.