Czym jest Analiza Transakcyjna

Kiedy mówię, w jakim nurcie pracuję, najczęściej słyszę uprzejme „aha”, po którym zapada cisza. Nazwa nie mówi nikomu niczego, a brzmi trochę jak coś z ekonomii, więc trudno się dziwić, że rozmowa się na moment zacina.

Kiedy zaczynam tłumaczyć, dzieje się zwykle coś odwrotnego: ludzie rozpoznają siebie po dwóch zdaniach, po czym pytają, czy to naprawdę jest takie proste. Nie jest. Ale język tej metody rzeczywiście jest prosty i to jest jedna z jej wielu zalet, za którą stoi zresztą świadoma decyzja jej twórcy.

Eric Berne uparł się, żeby o psychice pisać słowami zrozumiałymi dla ośmiolatka. Uważał, że jeżeli pacjent nie rozumie, co się z nim dzieje, to nie może wziąć za to odpowiedzialności, a bez odpowiedzialności nie ma zmiany. Za tą prostotą stoi jednak poważna praca i cztery główne pojęcia, które warto znać, zanim się zdecydujesz.

Trzy stany Ja

Berne zauważył, że każdy z nas funkcjonuje w trzech różnych trybach, między którymi przechodzi w ciągu dnia wielokrotnie i zwykle bez cienia świadomości, że właśnie to robi.

Rodzic to zbiór przekazów, ocen i zasad przejętych od dorosłych z dzieciństwa. Mówi „tak się nie robi” i „co ludzie pomyślą”, ale mówi też „poradzisz sobie” i „jestem z ciebie dumny”, bo bywa surowy i bywa opiekuńczy, zależnie od tego, kogo w środku nosimy.

Dorosły przetwarza to, co dzieje się tu i teraz: sprawdza fakty, waży opcje, podejmuje decyzję. To ten stan, w którym najtrudniej zostać w kłótni i z którego najszybciej wypadamy, gdy ktoś powie do nas tonem, który skądś znamy, a niekoniecznie lubimy…

Dziecko to zapis własnych przeżyć z dzieciństwa: emocji, potrzeb, sposobów reagowania. Stąd bierze się i spontaniczna radość na widok śniegu, i to nagłe ściśnięcie w gardle, kiedy szef zaczyna zdanie od „musimy porozmawiać”.

Który z nich jest najlepszy? Żaden i to jest sedno. Kłopot pojawia się dopiero wtedy, gdy w sytuacji wymagającej Dorosłego automatycznie włącza się któryś z pozostałych Stanów Ja i rozmowa o podziale obowiązków zamienia się w przesłuchanie albo w tłumaczenie się przed kimś, kto wcale o to nie prosił.

Transakcje, czyli skąd ta nazwa

Berne uznał, że człowiek dla prawidłowego rozwoju potrzebuje wymiany z drugim człowiekiem, i nazwał tę potrzebę potrzebą znaków rozpoznania. Transakcja to pojedyncza wymiana takich znaków, czyli najmniejsza cegiełka, z której zbudowana jest cała relacja.

Mówisz „dzień dobry” w windzie i oczekujesz odpowiedzi. Jeżeli nikt nie odpowie, poczujesz co zaskoczenie, a przy gorszym dniu także odrzucenie, i przez kolejne piętra będziesz się zastanawiać, czy powiedziałaś/powiedziałeś to dostatecznie głośno. Z tak drobnych rzeczy jest zrobiona codzienność w relacjach, a większość naszych cichych żalów bierze się z wymian, które nie doszły do skutku, albo były dla nas bolesne.

Skrypt życiowy

To pojęcie jest w tej metodzie jednym z najważniejszych.

Skrypt to nieświadomy plan życia, oparty na decyzjach podjętych w dzieciństwie w odpowiedzi na to, co przeżywaliśmy i co wtedy było dostępne. Warto zatrzymać się przy drugiej części tego zdania, bo tamte decyzje były najlepszym możliwym rozwiązaniem w warunkach, w których dziecko nie mogło wybrać sobie innego domu ani innych rodziców.

Dziewczynka, która nauczyła się, że złość jest w tym domu niebezpieczna, przestaje ją okazywać i dzięki temu przetrwa. Trzydzieści lat później ta sama strategia sprawia, że nie umie powiedzieć „nie” szefowi ani teściowej, wieczorem nie wie, skąd ta migrena, a w niedzielę wybucha o rzecz zupełnie nieistotną i potem się tego wstydzi.

Praca terapeutyczna nie polega na obwinianiu rodziców i chcę to powiedzieć wyraźnie, bo to najczęstsza obawa, z jaką ludzie przychodzą. Polega na sprawdzeniu, czy dawna decyzja nadal jest potrzebna. Czasem okazuje się, że tak. Znacznie częściej, że chroni przed czymś, czego już od dawna nie ma, a kosztuje tyle samo co wtedy. Albo więcej. Niepotrzebnie.

Kontrakt

Analiza Transakcyjna bywa nazywana metodą kontraktową, a Berne definiował kontrakt jako jawne, obustronne zobowiązanie do jasno określonego sposobu działania.

W praktyce oznacza to, że cel pracy jest wypowiedziany na głos i uzgodniony, a nie domyślny. Nie chodzimy na spotkania „w sprawie siebie” i nie sprawdzamy po roku, czy coś drgnęło. Wiadomo, po co przychodzisz, i wiadomo, po czym poznasz, że coś się zmienia, bo ustalamy to razem na początku i wracamy do tego po drodze.

Dla wielu osób to jest właśnie ta cecha, która pozwala im w ogóle zacząć. Zwłaszcza dla tych, które boją się procesu bez końca i bez kontroli, a takich obaw słyszę bardzo dużo.

Autonomia, czyli po co to wszystko

Cel, do którego zmierza ta praca, Berne opisał trzema słowami: świadomość, spontaniczność i zdolność do bliskości. Razem nazwał to autonomią i uważał za coś, co człowiekowi się z definicji należy, a nie za nagrodę do zdobycia.

Świadomość to widzieć, co się ze mną dzieje, zamiast reagować odruchem. Spontaniczność to móc wybrać, z którego stanu Ja odpowiadam, zamiast być rozgrywanym przez sytuację. Zdolność do bliskości to umieć być z drugim człowiekiem bez gry, bez ustawiania się i bez liczenia, kto komu bardziej.

Celem tej pracy jest odzyskanie wyboru tam, gdzie dotąd działał automat. Nikt nie ma stawać się kimś innym i nikt nie będzie Cię do niczego takiego przekonywał.

Wybrałam ten nurt, bo nie każe wierzyć na słowo. Wszystko, o czym rozmawiamy, da się nazwać, narysować na kartce i sprawdzić na własnym przykładzie z zeszłego tygodnia. Dla kogoś, kto całe życie zawodowe spędził na porządkowaniu mechanizmów, to była jedyna droga, którą byłam w stanie rozpocząć bez ciągłego podejrzenia, że ktoś mnie tu nabiera na tanią magię. A co ciekawe – doprowadziła ona do integrowania myślenia z czuciem i byciem, bo AT na pewno nie jest tylko o myśleniu.

Czy musisz to wszystko wiedzieć, żeby przyjść

Nie musisz. Możesz przyjść, nie wiedząc, kim był Berne, i wyjść po roku, nadal go nie znając, a mimo to mieć za sobą kawał dobrej pracy.

Ale jeżeli jesteś osobą, która woli rozumieć, zanim się na coś zdecyduje, to teraz wiesz mniej więcej, w co się pakujesz. I możesz zapytać na pierwszym spotkaniu o resztę.

Analizę Transakcyjną w praktyce poznasz też na warsztatach psychoedukacyjnych, które prowadzę.

Katarzyna Wojciechowska

Magister pedagogiki resocjalizacyjnej, absolwentka Centrum Analizy Transakcyjnej - CAT, członkini PTAT i EATA. Pracuję terapeutycznie w nurcie Analizy Transakcyjnej, pod regularną superwizją.

Więcej o mnie Facebook Instagram YouTube

Podziel się

Zobacz poprzedni

Terapia czy mediacja — co wybrać w konflikcie

Zobacz następny

Jaka forma pomocy sprawdzi się dla Ciebie