Ile to potrwa i czy muszę wchodzić głęboko
„Boję się, że jak zacznę, to już nie skończę.”
„Nie chcę grzebać w dzieciństwie.”
„Co będzie, jeżeli się psychicznie rozsypię? Kto pozbiera moje kawałki do kupy?”
„Nie stać mnie na ryzyko rozpadu, mam dom i dzieci na utrzymaniu.”
Te zdania słyszałam dziesiątki razy, także od kobiet w projekcie Siła Bezsilnych, kiedy rozmawiałyśmy o tym, czym warsztat różni się od terapii. Za każdym razem pod spodem leży ta sama obawa: że wejście w to jest jednokierunkowe i że raz otwartych drzwi się już nie domyka.
Powiem więc od razu: głębokość pracy jest przedmiotem umowy, a nie warunkiem wstępu. Decydujesz o niej Ty, w trakcie procesu, nie na wejściu, mając już za sobą kilka spotkań i wiedząc, jak to wygląda od środka. Tę decyzję można modyfikować.
Cztery poziomy, na których można pracować
W Analizie Transakcyjnej rozróżniamy cztery poziomy, z których pacjent zgłasza się po pomoc. Ta wiedza rzadko wychodzi poza gabinety, a ogromnie ułatwia rozmowę o tym, na co właściwie się umawiamy.
Poziom pierwszy, zachowania. Pracujemy nad tym, co robisz i jak się zachowujesz: nad reakcją, nawykiem, konkretną sytuacją, która się powtarza i psuje resztę dnia.
Poziom drugi, relacje społeczne. Do pracy nad zachowaniem dochodzi to, jak funkcjonujesz z ludźmi — w rodzinie, w pracy, w związku, w gronie znajomych.
Poziom trzeci, historia życia. Sięgamy do doświadczeń, w których dzisiejsze wzorce powstały. Nie po to, żeby w nich zamieszkać, tylko po to, żeby zobaczyć, skąd się wzięły i czemu kiedyś służyły. To podstawa decyzji o zmianie.
Poziom czwarty, najgłębszy. Praca dotyczy przekonań o sobie i sposobu przeżywania siebie, czyli tego, co w tym nurcie nazywamy skryptem.
Jak łatwo zauważyć, każdy kolejny poziom zawiera w sobie poprzednie.
Co z tego wynika praktycznie
Można umówić się na poziom pierwszy albo drugi i na nim zostać. To jest pełnoprawny cel, nie etap przejściowy i nie wersja dla mniej odważnych. Czasem tego wymaga nasza aktualna sytuacja. Jeżeli chcesz przestać reagować złością na jedną konkretną sytuację, to jest cel, na który da się umówić, i po którym doskonale widać, czy coś się zmieniło.
Trzeba przy tym powiedzieć rzecz uczciwą, bo bez niej ten tekst byłby ładny i nieprawdziwy: trwała zmiana wzorca, który powtarza się od dwudziestu lat, zwykle wymaga wejścia głębiej. Poziom pierwszy da ulgę i to nie jest mało. Nie zawsze da trwałość.
Ale to jest decyzja, którą podejmujesz Ty, najczęściej już po jakimś czasie regularnych spotkań.
Dlaczego nie od razu
Bo najpierw potrzebna jest relacja. Głębsza praca bez zaufania bywa ryzykowna i niewiele daje: człowiek albo się zamyka, albo mówi to, co uważa za oczekiwane, a jedno i drugie jest po prostu często stratą czasu i pieniędzy.
W literaturze nurtu opisuje się to jako pracę z kontraktami progresywnymi. Cel doprecyzowuje się w miarę tego, jak rośnie świadomość i poszerza się perspektywa, a klient może zdecydować o zakończeniu po uzyskaniu ulgi w objawach, zamiast kontynuować pracę aż do zmiany skryptu. To jest przewidziane, opisane w podręcznikach i całkowicie dopuszczalne.
Gotowość do głębszej pracy sprawdzam w najprostszy możliwy sposób: pytam wprost. Jeżeli ktoś mówi, że jeszcze nie, to pracujemy na tym poziomie, na którym jest, i wracamy do tematu za jakiś czas. Nikt tu nikogo nie ciągnie za rękę wbrew woli.
A ile to trwa
Uczciwa odpowiedź brzmi: zależy od celu. Praca nad konkretnym zachowaniem bywa krótka, to często kilkanaście spotkań. Praca nad wzorcem, który powstał trzydzieści lat temu, krótka nie będzie i nie ma sensu udawać, że bywa inaczej.
Nie umiem podać liczby spotkań i nie chcę jej zmyślać. Zespół z Uniwersytetu imienia Adama Mickiewicza w Poznaniu, w przewodniku dla praktyków po badaniach nad skutecznością terapii, pisze wprost, że wyniki trzeba odnosić do konkretnej osoby, a nadzieję wiąże z personalizacją leczenia. Średnia z badań nie jest żadną obietnicą dla Ciebie.
Umiem natomiast obiecać co innego. Że będziesz wiedzieć, po co przychodzisz i po czym poznasz, że to działa. Że o głębokości decydujemy razem, a nie ja za Ciebie. I że możesz zatrzymać się na płytszym poziomie w momencie, w którym uznasz, że to Ci wystarcza.
To nie jest autostrada, z której nie ma zjazdu.
Najczęstsze pytania
Zależy od celu, na który się umawiamy. Praca nad konkretnym zachowaniem bywa krótka, praca nad wzorcem powstałym trzydzieści lat temu krótka nie będzie. Liczby spotkań nie da się podać z góry, ale cel i sposób sprawdzania postępu ustala się na początku.
Nie musi. W Analizie Transakcyjnej rozróżnia się cztery poziomy pracy: zachowań, relacji społecznych, historii życia i skryptu. Można umówić się na poziom pierwszy albo drugi i na nim zostać. Trwała zmiana wieloletniego wzorca zwykle wymaga wejścia głębiej, ale to decyzja podejmowana później.
Tak. W tym nurcie opisuje się to jako kontrakty progresywne — cel doprecyzowuje się w miarę pracy, a klient może zakończyć po uzyskaniu ulgi w objawach, zamiast kontynuować aż do zmiany skryptu.
Źródła
- Analiza transakcyjna dzisiaj, Ian Stewart, Vann Joines
- Analiza transakcyjna. 100 kluczowych zagadnień, Mark Widdowson — kontrakty progresywne oraz poziomy wyleczenia według Berne’a.
- Jańczak M.O., Cierpiałkowska L., Górska D. (2026). O wdrażaniu praktyki opartej na dowodach i tolerowaniu niepewności w psychoterapii. Psychiatria i Psychologia Kliniczna 26(2). DOI 10.15557/PiPK.2026.0015.
Magister pedagogiki resocjalizacyjnej, absolwentka Centrum Analizy Transakcyjnej - CAT, członkini PTAT i EATA. Pracuję terapeutycznie w nurcie Analizy Transakcyjnej, pod regularną superwizją.